Pieter Leenheers kijk op het leven in onderwijsorganisaties

Op 1 januari 2026 is het Nationaal Kennisinstituut Onderwijs van start gegaan. Over de vraag wat we ons bij dat instituut moeten voorstellen, interviewde DNMonline Inge de Wolf die als lid van het NRO-managementteam meewerkte aan de totstandkoming ervan. De Wolf is tevens hoogleraar Co-creatie en Evaluatie in het onderwijs aan de Universiteit Maastricht en vanuit beide functies is ze nauw betrokken bij de relatie onderzoek-onderwijspraktijk: ‘Mijn missie is het verbinden van onderwijsonderzoek en de onderwijspraktijk”.

‘Leraren, ga bij elkaar in de klas kijken en geef feedback.’ Onder die titel pleitte Jasper Rijpma in de NRC van 1 mei 2024 voor collectieve verantwoordelijkheid. Onderzoek van de OESO wijst uit dat er in Nederland vergeleken met andere landen, weinig onderling wordt samengewerkt en dat moet anders. Lesgeven is geen solistische aangelegenheid. Het is teamwork. Om het tij te keren is er een verschuiving nodig van een individueel naar een collectief verantwoordelijkheidsgevoel. 

Het is maandagochtend. De bestuurder van een scholengroep met zowel regulier als speciaal onderwijs zit achter haar bureau. De telefoon gaat onafgebroken: ouders vinden geen plek voor hun kinderen, een schoolleider meldt een tekort aan leraren, een samenwerkingsverband loopt vast in afspraken. De bestuurder voelt de druk van alle kanten: ouders willen meer hulp, leraren vragen minder werkdruk, samenwerkingspartners hopen op soepelere regels en extra geld. Terwijl ze de telefoon weer opneemt, weet ze: er is geen simpele knop waaraan ze kan draaien. De problemen zitten dieper, in het systeem zelf. 

Vanaf 2027 werkt de Inspectie voor het Onderwijs met een nieuw onderzoekskader. In drie artikelen neemt Laurie Vedder, onderwijsonderzoeker bij de Inspectie, de lezers mee in het ontwikkelproces. In dit eerste artikel bespreekt ze waarom het nodig is om een nieuw kader te ontwikkelen. Om te schetsen wat dit nieuwe kader betekent (of zou kunnen betekenen) voor het afnemend veld, bevat elk van deze drie artikelen een interview met een schoolleider of -bestuurder. 

Schooladvies: zet niet te laag in 
Leerlingen in groep 8 krijgen in januari een voorlopig schooladvies. Als het uiteindelijke advies lager is dan wat ze aankunnen, is dat onderadvisering. Dit is onvoordelig, blijkt uit onderzoek. Kansrijk adviseren is gunstiger. Lees er meer over op Overgang naar voortgezet onderwijs. 

Verhalend het nieuwe jaar in

Willem de Vos 

Hoe komt het toch dat je al mijmerend over vraagstukken van deze tijd, vrijwel altijd uitkomt bij Aristoteles, Plato of Socrates? Logisch toch?! In hun tijd hadden ze weinig concurrentie en was er nog geen filosofische traditie. Wat zij bedachten werd niet omspoeld door duizenden andere publicaties. Om vandaag de dag origineel, baanbrekend of grondleggend te zijn, moet je van goeden huize komen. 

Over inclusief onderwijs en perverse prikkels

Emmeken van der Heijden

2035; het jaar waarin inclusief onderwijs in Nederland een feit is. Tenminste als het aan de overheid ligt. Er liggen inmiddels een werkagenda en een route. Het doel: alle leerlingen samen naar school. Dat er iets moet gebeuren is evident. De toestroom naar speciaal onderwijs en de toenemende vraag naar individuele ondersteuning is al op de korte termijn niet meer betaalbaar en organiseerbaar. Met een animatievideo, een infographic en een beleidskader stimuleert de overheid de ontwikkeling van een inclusieve leeromgeving. Ze doet een beroep op het hart en op de roeping van onze docenten, onderwijsprofessionals en schoolleiders. Kansengelijkheid, ik ben helemaal voor. Maar gaat deze aanpak het verschil maken?

 RETENU

Rudi Schollaert

Schollaert stuurt een bericht niet alleen uit een ander land - voorlopig althans als we de Groot- Nederlandse ambities van de Belgische eerste minister Bart De Wever ernstig nemen - maar ook vanuit een ander tijdsgewricht, toen het onderwijs in de lage landen nog tot de wereldtop behoorde. Vandaag de dag wordt het onderwijs in Vlaanderen – en naar hij aanneemt ook in Nederland - met alle zonden van Israël beladen, en als je het wereldnieuws een beetje volgt zijn er dat tegenwoordig nogal wat.

Dure lessen, dure plicht 

Sietske Waslander

Vierduizend mensen die samen in tien dagen een nieuw ziekenhuis met duizend bedden uit de grond stampen. Het gebeurde zes jaar geleden in Wuhan, China. In diezelfde week in januari werd de kans klein geacht dat het nieuwe virus zich tot in Europa zou verspreiden. Bovendien: wij waren goed voorbereid. Tot zover het naïeve vertrouwen in beheersing: zes weken later zaten de meeste mensen thuis en gingen ook hier de scholen dicht. 

De pandemie had wereldwijd grote gevolgen, ook voor het onderwijs. En hoewel het verleidelijk is alle narigheid in de vergetelheid te laten rusten, is het ook zaak lessen te trekken. De omvang van de crisis, de grote gevolgen voor jongeren, en de massieve respons verplichten daartoe. 

Het zijn dure lessen. Waslander beperkt zich tot drie lessen over de school en één les voor beleid. Aan die lessen zelf is weinig nieuws te ontdekken; welbeschouwd wisten we het al. De dure plicht bestaat eruit ernaar te handelen.

NSO-CNA Leiderschapsacademie
In 2026 op zoek naar een theoretisch krachtig en praktijkgeoriënteerde opleiding voor onderwijsprofessionals en -leidinggevenden? De alumni van NSO-CNA bevelen ons aan! Met maatwerktrajecten, incompany-opleidingen en individuele leiderschapsopleidingen. Ga naar nso-cna.nl of vraag een adviesgesprek aan via info@nso-cna.nl

Philippe Meirieu (2025). Wie zit er nog te wachten op leraren? Telos Uitgevers

Philippe Meirieu (1949), een van de meest invloedrijke pedagogen van Frankrijk, verzet zich in zijn nieuwe essay tegen een richting die we vanzelfzwijgend zijn ingeslagen, maar die ons samenleven en mens-zijn op lange termijn ondermijnt. Het lerarentekort, ook in Frankrijk een realiteit, is volgens hem geen onvermijdelijk feit, maar gevolg van een diepgewortelde visie op maatschappij en onderwijs. Hij laat zien hoe aannames uit het neoliberalisme, de meritocratie, de doorgeschoten individualisering en het managerialisme het onderwijs van binnenuit aantasten.

Merlijn Ballieux & Guido van de Wiel (2025). The smell of the place. Bouwen aan een gezonde organisatiecultuur. De veranderbrigade 

Hoe kun je als leidinggevende bouwen aan een gezonde organisatiecultuur? Dat is de vraag die Merlijn Ballieux en Guido van de Wiel willen beantwoorden met The smell of the place. In deel 1 beschrijven de auteurs hun uitgangspunten, met als belangrijkste dat “als het je lukt om de juiste omgeving te creëren in organisaties, dit leidt tot verhoogde betrokkenheid en bevlogenheid van medewerkers die hun volle potentieel willen en kunnen inzetten”. Bovendien leidt het “tot meer loyale klanten” en “een gezonde bedrijfsvoering”. De juiste omgeving c.q. de organisatiecultuur als panacee?

Hans Vermaak (2025). De logica van de lappendeken. Verbindingswerk rond vraagstukken die van iedereen en van niemand zijn. Boom

Gedrag van managers en bestuurders wordt beïnvloed door vooroordelen oftewel biases, maar feilbaarheid en irrationaliteit komen maar zelden aan de orde in de managementliteratuur. De irrationele organisatie behandelt 34 biases en maakt, aldus Bart Schipmölder, duidelijk dat leiderschapsontwikkeling niet draait om het overwinnen van biases, maar om het leren omgaan met feilbaarheid, die van jezelf en van anderen.

Richard Dufour e.a (2024). Professionele leergemeenschap: het Handboek. Bewezen inzichten om samen het leren te verbeteren. Bazalt Groep Educatieve Uitgeverij Bureau 

Fred Huijboom, Ellen Rusman, Pierre van Meeuwen en Marjan Vermeulen (2024). ‘Professionele leergemeenschappen. Van theorie naar praktijk’. Uitgeverij Garant 

Het begrip PLG zingt al jaren rond binnen het onderwijs. Er is al veel over geschreven, er zijn diverse handleidingen en aanpakken, er wordt veel van verwacht, en veel scholen hebben er (enige) ervaring mee opgedaan, maar in de praktijk beklijft het vaak niet. In deze bespreking komen twee recente publicaties aan bod over professionele leergemeenschappen in het onderwijs. Ze laten naast overeenkomsten opvallende verschillen zien wat betreft doel en plaats van een PLG in een school als lerende organisatie.

Voor slechts € 3,55 per maand ben je al lid.

DNMonline is een onafhankelijk online platform inzake leiderschap in het funderend onderwijs. Met 8x per jaar nieuwe content, toegang tot een uitgebreid archief.